Nummers

Nummer-4 (februari 2022)

Met enige trots presenteren we het themanummer over kritisch denken.  De directe aanleiding om dit themanummer over kritisch denken uit te brengen, is de behoefte van opleiders, onderzoekers en docenten om conceptuele helderheid over dit containerbegrip te krijgen. Dit themanummer over kritisch denken bestaat daarom uit twee clusters van onderzoeksbijdragen.

In het eerste cluster ligt de nadruk op het onderzoek naar het concept kritisch denken wat betreft kennis, denkvaardigheden en houdingsaspecten. Daarnaast worden vaak didactische principes of aandachtspunten geformuleerd om kritisch denken te operationaliseren.

(1) In het artikel Twee dimensies van kritisch denken onderzoeken Jan Semeus en Jan Elen twee dimensies van het concept kritisch denken. In de eerste dimensie wordt onderzocht in hoeverre kritisch denken een vaardigheid is, houdingsaspecten heeft en kennis betreft. De tweede dimensie betreft de vraag in hoeverre kritisch denken vakoverstijgend is of vakspecifiek.

(2) In het artikel Historische begrippen didactiek onderzoekt Wouter Smets vanuit de cognitieve leerpsychologie het belang van kennis, met name oriëntatiekennis in de vorm van historische begrippen, als voorwaarde voor kritisch denken bij het vak geschiedenis. Er worden didactische ontwerpprincipes gepresenteerd voor het aanleren van historische begrippen.

(3) In het artikel Reflecteren op waardegeladen kritisch denken tijdens klassikale dialogen onderzoekt Floor Rombout het concept ‘waardegeladen kritisch denken’ bij het vak filosofie: kritisch en reflexief redeneren over wat het juiste is om te doen of geloven. Zij heeft met name de metacognitieve reflectie onderzocht, in welke vier vormen en in welke lesfasen die metacognitieve reflectie voorkomt tijdens dialogen in de klas.

(4) In het artikel Krachtige kennis bij mondiale vraagstukken gaat het om de verhouding kennis en kritisch denken bij het vak aardrijkskunde. Mondiale vraagstukken bieden volgens Uwe Krause, Bob van Berkel en Tine Beneker een uitstekende kans om krachtige kennis te stimuleren. Uit de analyse van verschillende lesmethoden aardrijkskunde blijkt echter dat er weinig opdrachten zijn die hogere orde denkvaardigheden vereisen.

Het tweede cluster van onderzoeksbijdragen bestaat uit praktijkvoorbeelden waarbij vakspecifieke werkvormen worden ingezet om kritisch denken te operationaliseren.

(5) In het artikel Het nut van opschrijven onderzoeken Lieke Holdinga, Tanja Janssen, Jannet van Drie en Gert Rijlaarsdam in hoeverre lees-en schrijfactiviteiten van leerlingen voor de vakken filosofie en geschiedenis samenhangen met tekstkwaliteit en denkkwaliteit. Wat opvalt is dat dat er bij beide vakken vrij veel samenhang is tussen leesschrijfactiviteiten en tekstkwaliteit, maar veel minder tussen lees-schrijfactiviteiten en denkkwaliteit. Opvallend is bovendien dat tekstkwaliteit bij geschiedenis voornamelijk wordt bepaald in de denkfase, en bij filosofie in de schrijffase.

(6) In het artikel Kritisch denken – hoe het vak geschiedenis in de onderbouw betekenisvoller wordt voor leerlingen en docenten beschrijven Firien Dubben en Catherine Schuurman wat een team van leermiddelontwikkelaars observeerde op gebied van kritisch denken in het geschiedenisonderwijs. Dat resulteerde ten eerste in een specifieke didactische aanpak voor geschiedenis in de onderbouw en ten tweede in de ontwikkeling van een eenvoudig model dat inzicht geeft in de randvoorwaarden voor kritisch denken in de klas.

Tenslotte sluiten de schrijvers van onze drie vaste rubrieken aan bij de verschillende vragen over kritisch denken.

In de rubriek Wat een idee sluit Heleen Torringa impliciet bij de bijdrage van Floor Rombout aan en onderscheidt twee belangrijke accentverschillen van het concept kritisch denken: (1) kritisch denken als het beoordelen van bestaande argumentatie en (2) kritisch denken als het proces van standpuntbepaling, waarbij ‘sturende standpunten’ een handeling kunnen bepleiten. Van beide accenten worden voorbeelden gegeven voor de lespraktijk.

Dat kritisch denken tot handelingen kan leiden, zien we ook terug in de rubriek Signalement. We zijn trots om hier een interview met Sam Wineburg te presenteren, waarin het begrip kritisch denken wordt toegepast op mediawijsheid. Hij onderscheidt drie strategieën die in de klas kunnen worden ingezet: plaatsbepaling, zijdelingslezen, en klik-beheersing. Maar hij benadrukt dat bij mediawijsheid ook ‘aandachtsbescherming’ nodig is.

In de rubriek Uitgelicht wijst Mathijs Booden op twee promoties op onderwijsgeografisch gebied. Jan Karkdijk heeft de rol onderzocht die ‘mysteries’ kunnen spelen in het oefenen van hogere geografische denkvaardigheden. Iris Pauw heeft de manier onderzocht waarop leerlingen kritisch over toekomstbeelden kunnen nadenken.

We wensen de lezer van dit themanummer veel leesplezier en vooral verheldering van het begrip kritisch denken. En wellicht kan dit leiden tot een bewuste didactiek om kritisch denken te oefenen in de klas. Overigens zijn reacties op de bijdragen van dit themanummer van harte welkom op onze redactiemail.

Download nummer 4 van Dimensies - februari 2022 (pdf)

Nummer-3 (september 2021)

Als redactie presenteren we in deze 3e editie van Dimensies verschillende bijdragen die inzicht geven in de didactiek van onze gammavakken en in welk opzicht we van elkaar kunnen leren.

Het eerste artikel Regionaal begrepen bespreekt de kansen en uitdagingen die er bij het vak geschiedenis liggen als een historisch tijdvak in de bovenbouw van het vwo regionaal wordt ingevuld. Het artikel van Iris van den Brand en Tim Huijgen toont dat leerlingen de regionaal ingevulde lessenserie in het algemeen waardeerden, maar dat er grote individuele verschillen in waardering zijn waar te nemen. Het eindigt daarom met een belangrijke aanbeveling voor docenten die deze aanpak in praktijk willen brengen.

Het tweede artikel Omgaan met verschillen behandelt een onderwerp dat elke docent dagelijks ervaart bij de voorbereiding en uitvoering van een les: het leren omgaan met diversiteit en verschillen. Vanuit de contacttheorie kan worden verondersteld dat contact tussen leden van verschillende sociale groepen vooroordelen en discriminatie kan verminderen. Hoe doe je dat als docent in een homogene onderwijsomgeving? Jan van den Dijssel en Hessel Nieuwelink laten op basis van interviews met  mbo-docenten en mbo-studenten burgerschap zien welke werkvormen hiervoor het meest effectief zijn.

In het derde artikel Instructie én probleemoplossende taak, maar wat komt eerst? beschrijven Marieke Pieters, Kim Dekeyzer en Annelies Raes een onderzoek dat is uitgevoerd bij leerlingen van het 6de jaar secundair onderwijs in Vlaanderen binnen het vak aardrijkskunde. Zij staan stil bij de vraag: Moet je als docent de leerlingen eerst instructie geven en dan aan het werk zetten met een probleemoplossende taak óf moet je juist starten met de probleemoplossende taak gevolgd door instructie?

In de rubriek Wat een idee laten historici Anke Hartsuiker, Tim Huijgen en Rina Knoeff zien hoe in deze tijd de veerkracht van leerlingen in de bovenbouw van het vmbo kan worden vergroot: in een aantal lesmodulen vergelijken zij het omgaan met pandemieën in het verleden met het omgaan met Corona in onze tijd.

In de rubriek Signalement vertelt Roel Grol hoe hij en enkele collega’s hun studenten bij de HAN ondersteunden in hun ontwikkeling van de vakdidactische bekwaamheid bij het werkplekleren. Uit de gesprekken met de studenten blijkt een grote variëteit aan werkplekpraktijken en van vormen van begeleiding.

Wij hopen dat u veel inspiratie en nieuwe inzichten opdoet tijdens het lezen van deze derde editie van Dimensies. Aan het volgende nummer wordt al hard gewerkt en deze wordt begin 2022 verwacht. Dimensies 4 zal een themanummer zijn over ‘kritisch denken’.

Download nummer 3 van Dimensies - september 2021 (pdf)

Nummer-2 (oktober 2020)

In dit tweede nummer presenteren we drie verslagen van onderzoek naar didactiek van de Mens- en Maatschappijvakken.

Het eerste artikel Leren schrijven bij geschiedenis is een verslag van een praktijkonderzoek naar het verbeteren van de schrijfvaardigheid van havo-leerlingen bij historisch redeneren. Leerlingen vinden het vaak lastig om goede teksten te schrijven, maar door het geven van vakspecifieke schrijfinstructies blijkt de kwaliteit van de door leerlingen geschreven teksten te verbeteren, zo laten Jannet van Drie, Tanja Janssen, Arie Westerhout en Talita Groenendijk zien.

Het tweede artikel “Ik denk dat ik nu meer snap dat ik het echt nodig heb” gaat over de ontwikkeling en functie van vakdidactische kennis bij HBO-bachelorstudenten van de lerarenopleiding aardrijkskunde. Eefje Smit en Hanneke Tuithof laten met behulp van het concept Pedagogical Content Knowledge zien dat studenten vooral leren op de werkplek, van vakdidactische cursussen en van voorbeelden van de lerarenopleiders.

Het derde artikel, Aardrijkskunde en geschiedenis op de basisschool, betreft een internationaal georiënteerde literatuurstudie naar het onderwijzen van geografische en historische kennis en vaardigheden in het primair onderwijs. De auteurs Carla van Boxtel, Tine Béneker, Tessa de Leur en Anna Smits presenteren algemene sleutels voor krachtige didactische aanpakken en inspirerende voorbeelden die ook bruikbaar zijn voor de andere mens- en maatschappijvakken.

Naast deze verslagen van vakdidactisch onderzoek bevat de tweede Dimensies de volgende rubrieken:

In het Signalement wordt door Annelies Raes een vraag besproken waar veel docenten, leerlingen en scholen nu tegen aan lopen: hoe geven we zinvol digitaal onderwijs?
In Wat een idee presenteren Daniel Bonders en Mathijs Booden een les-idee over het motiveren van leerlingen bij het vak aardrijkskunde door middel van ‘educatieve escape-rooms’
In Uitgelicht is een niet uitputtende maar wellicht inspirerende verzameling te vinden van recente publicaties door Nederlandstalige auteurs in Engelstalige open access peer-reviewed tijdschriften.

Download nummer 2 van Dimensies - oktober 2020 (pdf) 

Nummer-1 (januari 2020)

In dit eerste nummer presenteren we drie artikelen over onderzoek naar de didactiek van de mens- en maatschappijvakken.

In het artikel Objecten in perspectief: vragen in het museum als opening voor het bespreken van gevoelige onderwerpen in de geschiedenisles delen Albert Logtenberg, Pieter de Bruijn, Timo Epping, Guido Goijens en Geerte Savenije hun ervaringen met het gebruik van erfgoedobjecten als instrument om les te geven over gevoelige onderwerpen.

Leen Alaerts en Hannelore Verstappen geven in Burgerschap en duurzaamheid. Hoe effectief werken rond deze competenties? hun perspectieven op wereldburgerschap vanuit de Vlaamse onderwijscontext.

Hoe een simulatie kan bijdragen tot het innemen van historische perspectieven beschrijven Koos Sikkema, Laurin Thole, Tim Huijgen en Albert Logtenberg  in “Hij kon al die dingen in eerste instantie niet weten.” Een onderzoek naar het nemen van een historisch perspectief door middel van simulatie.

Naast deze verslagen van vakdidactisch onderzoek bevat de eerste Dimensies twee rubrieken: een Signalement van vakdidactisch onderzoek van buiten het Nederlandse taalgebied en Uitgelicht, een niet uitputtende maar wellicht inspirerende verzameling recente publicaties door Nederlandstalige auteurs in Engelstalige open access peer-reviewed tijdschriften.

Download nummer 1 van Dimensies - januari 2020 (pdf)