Dimensies – home

Dimensies gaat door! Blijf op de hoogte en meld je aan voor de nieuwsbrief.

Meld je aan voor de nieuwsbrief.

Nieuw - het themanummer 'Kritisch denken' (februari 2022)

Met enige trots presenteren we het themanummer over kritisch denken. De directe aanleiding om dit themanummer over kritisch denken uit te brengen, is de behoefte van opleiders, onderzoekers en docenten om conceptuele helderheid over dit containerbegrip te krijgen. Dit themanummer over kritisch denken bestaat daarom uit twee clusters van onderzoeksbijdragen.

In het eerste cluster ligt de nadruk op het onderzoek naar het concept kritisch denken wat betreft kennis, denkvaardigheden en houdingsaspecten. Daarnaast worden vaak didactische principes of aandachtspunten geformuleerd om kritisch denken te operationaliseren.

(1) In het artikel Twee dimensies van kritisch denken onderzoeken Jan Semeus en Jan Elen twee dimensies van het concept kritisch denken. In de eerste dimensie wordt onderzocht in hoeverre kritisch denken een vaardigheid is, houdingsaspecten heeft en kennis betreft. De tweede dimensie betreft de vraag in hoeverre kritisch denken vakoverstijgend is of vakspecifiek.

(2) In het artikel Historische begrippen didactiek onderzoekt Wouter Smets vanuit de cognitieve leerpsychologie het belang van kennis, met name oriëntatiekennis in de vorm van historische begrippen, als voorwaarde voor kritisch denken bij het vak geschiedenis. Er worden didactische ontwerpprincipes gepresenteerd voor het aanleren van historische begrippen.

(3) In het artikel Reflecteren op waardegeladen kritisch denken tijdens klassikale dialogen onderzoekt Floor Rombout het concept ‘waardegeladen kritisch denken’ bij het vak filosofie: kritisch en reflexief redeneren over wat het juiste is om te doen of geloven. Zij heeft met name de metacognitieve reflectie onderzocht, in welke vier vormen en in welke lesfasen die metacognitieve reflectie voorkomt tijdens dialogen in de klas.

(4) In het artikel Krachtige kennis bij mondiale vraagstukken gaat het om de verhouding kennis en kritisch denken bij het vak aardrijkskunde. Mondiale vraagstukken bieden volgens Uwe Krause, Bob van Berkel en Tine Beneker een uitstekende kans om krachtige kennis te stimuleren. Uit de analyse van verschillende lesmethoden aardrijkskunde blijkt echter dat er weinig opdrachten zijn die hogere orde denkvaardigheden vereisen.

Het tweede cluster van onderzoeksbijdragen bestaat uit praktijkvoorbeelden waarbij vakspecifieke werkvormen worden ingezet om kritisch denken te operationaliseren.

(5) In het artikel Het nut van opschrijven onderzoeken Lieke Holdinga, Tanja Janssen, Jannet van Drie en Gert Rijlaarsdam in hoeverre lees-en schrijfactiviteiten van leerlingen voor de vakken filosofie en geschiedenis samenhangen met tekstkwaliteit en denkkwaliteit. Wat opvalt is dat dat er bij beide vakken vrij veel samenhang is tussen leesschrijfactiviteiten en tekstkwaliteit, maar veel minder tussen lees-schrijfactiviteiten en denkkwaliteit. Opvallend is bovendien dat tekstkwaliteit bij geschiedenis voornamelijk wordt bepaald in de denkfase, en bij filosofie in de schrijffase.

(6) In het artikel Kritisch denken – hoe het vak geschiedenis in de onderbouw betekenisvoller wordt voor leerlingen en docenten beschrijven Firien Dubben en Catherine Schuurman wat een team van leermiddelontwikkelaars observeerde op gebied van kritisch denken in het geschiedenisonderwijs. Dat resulteerde ten eerste in een specifieke didactische aanpak voor geschiedenis in de onderbouw en ten tweede in de ontwikkeling van een eenvoudig model dat inzicht geeft in de randvoorwaarden voor kritisch denken in de klas.

Tenslotte sluiten de schrijvers van onze drie vaste rubrieken aan bij de verschillende vragen over kritisch denken.

In de rubriek Wat een idee sluit Heleen Torringa impliciet bij de bijdrage van Floor Rombout aan en onderscheidt twee belangrijke accentverschillen van het concept kritisch denken: (1) kritisch denken als het beoordelen van bestaande argumentatie en (2) kritisch denken als het proces van standpuntbepaling, waarbij ‘sturende standpunten’ een handeling kunnen bepleiten. Van beide accenten worden voorbeelden gegeven voor de lespraktijk.

Dat kritisch denken tot handelingen kan leiden, zien we ook terug in de rubriek Signalement. We zijn trots om hier een interview met Sam Wineburg te presenteren, waarin het begrip kritisch denken wordt toegepast op mediawijsheid. Hij onderscheidt drie strategieën die in de klas kunnen worden ingezet: plaatsbepaling, zijdelingslezen, en klik-beheersing. Maar hij benadrukt dat bij mediawijsheid ook ‘aandachtsbescherming’ nodig is.

In de rubriek Uitgelicht wijst Mathijs Booden op twee promoties op onderwijsgeografisch gebied. Jan Karkdijk heeft de rol onderzocht die ‘mysteries’ kunnen spelen in het oefenen van hogere geografische denkvaardigheden. Iris Pauw heeft de manier onderzocht waarop leerlingen kritisch over toekomstbeelden kunnen nadenken.

We wensen de lezer van dit themanummer veel leesplezier en vooral verheldering van het begrip kritisch denken. En wellicht kan dit leiden tot een bewuste didactiek om kritisch denken te oefenen in de klas. Overigens zijn reacties op de bijdragen van dit themanummer van harte welkom op onze redactiemail.

Download nummer 4 van Dimensies - februari 2022 (pdf)

Blog
Lees de nieuwe blog Digitaal onderwijs geven en de geheimen van het werkgeheugen door Hans Wessels, hoofdredacteur van Dimensies.

Blog – Digitaal onderwijs geven – Hans Wessels (februari 2022)

Dimensies is een vrij toegankelijk Nederlandstalig tijdschrift over onderzoek naar de didactiek van de mens -en maatschappijvakken. Het tijdschrift is een uitgave van het Landelijk Expertisecentrum Mens- en Maatschappijvakken.

De redactie van Dimensies roept op tot bijdragen.
Wij verwelkomen op theorie of empirie gebaseerde artikelen over onderzoek naar de vakdidactiek van de mens- en maatschappijvakken. Hiernaast hebben we ruimte voor beschrijvingen van (onderzochte) vernieuwende en potentieel interessante lesideeën op het gebied van de vakdidactiek van de mens- en maatschappijvakken.

Klik voor de auteursinstructies - voor vragen en bijdragen stuur een email naar redactie@dimensies.nu

Wat een idee
In de rubriek 'Wat een idee' willen we lessen plaatsen die ofwel gebaseerd zijn op inzichten die voortkomen uit wetenschappelijk onderzoek, of in het kader van een wetenschappelijke studie zijn onderzocht. Heb jij zo’n les? Neem dan contact op met de redactie.