Blog – Meer diepgang – Joop van der Schee

Leren kijken vanuit verschillende dimensies, dat leren leerlingen bij de gammavakken. Althans dat zou je denken want het staat bij verschillende  gammavakken in het curriculum. Maar komt dat ook uit de verf in de schoolboeken en in de les? En kunnen leerlingen er wat mee? Gebruiken ze het? Een klein beetje misschien. Wat leren ze dan wel? Tja….

Wat wel duidelijk is dat er veel langs komt in schoolboeken en lessen aardrijkskunde, economie, geschiedenis, maatschappijleer, filosofie en levensbeschouwing. Heel veel feiten en begrippen, dat in ieder geval. Zinnige en minder zinnige gebeurtenissen, processen, jaartallen, plaatsnamen en vooral definities. ‘A mile wide, an inch deep” omschreef een lerarenopleider maatschappijleer de gammavakken eens. Daar zit een kern van waarheid in.

Als ik de definities maar ken, dan haal ik de toets wel, zei mijn huiswerk-leerling Hennos aan het begin van de havo nog al eens tegen mij. Tot hij er achter kwam dat dat vaak niet werkt. Maar wat dan wel? Inzicht krijgen in hoe de wereld in elkaar zit want daar gaat het om bij de gammavakken. Niks oppervlakkige kennis maar dieper leren! Over migratie, globalisering en leefbaarheid. Dat is geen kattenpis! Het gaat over mensen en hun relaties en hun waarden. Gamma vakkennis is niet alleen zeer breed maar ook zeer diep. Gammavakken zijn niet voor niets de belangrijkste vakken die er op school zijn. Nou ja……………mits goed gegeven. Schoolboeken bieden die diepgang lang niet altijd. Ook blijft een deel van de wereld buiten de school nog al eens onbesproken, neem nou veiligheidskwesties, drugshandel en machtsmisbruik. Last but not least, laten schoolboeken veelal weinig ruimte voor de eigen inbreng van de leerling. Schoolboeken zijn vanwege commerciële overwegingen vaak ‘middle of the road’.

Maar het kan best anders. Dat blijkt in allerlei projecten waaraan leerlingen met veel enthousiasme werken omdat ze er meer van zichzelf in kwijt kunnen. Een voorbeeld van zo’n project uit de gammavakken is de Geo Future School, zie www.geofutureschool.nl . De naam zegt het al, Geo Future School is toekomstgericht. Het gaat over grote vraagstukken op het gebied van onder meer klimaat, geopolitiek en gezondheid waarvoor kennis vanuit verschillende dimensies en dus ook verschillende schoolvakken nodig is. Kenmerkend voor Geo Future School lesmodulen is dan ook dat er altijd verschillende schoolvakken bij betrokken zijn. Geo Future school daagt leerlingen uit te werken aan grote opdrachten bijvoorbeeld het ontwikkelen van een nieuwe duurzame woonwijk of het verbeteren van een bestaande. Daarbij wordt samengewerkt met bedrijven en instanties ter plekke. Zo mogelijk wordt er een bedrijfsbezoek afgelegd en veldwerk gedaan. Soms geven die bedrijven of instanties zoals waterschappen de eindopdracht mede vorm en becommentariëren ze samen met de klas de eindproducten. De opdrachten zijn vrij open om leerlingen de ruimte te bieden voor eigen creatieve invullingen. Leerlingen zijn meer zelfstandig bezig dan in een traditionele onderwijssituatie. De praktijk leert dat de meeste leerlingen dat ook aankunnen en weten te waarderen. Leerlingen kunnen in eigen tempo aan de opdrachten werken wat wachten op langzame klasgenoten voorkomt. Leren ze ook wat, vragen ouders wel eens? Zeker. In een Geo Future School module van gemiddeld 8 à 10 lessen is kennisverwerving van groot belang. Dat gebeurt via allerlei kleinere opdrachten die doorgewerkt moeten worden alvorens leerlingen de grote eindopdracht kunnen uitvoeren. Af en toe zijn er go-no go momenten waarop bepaalde  kleinere opdrachten door de docent gecontroleerd worden voordat een leerling verder mag. Naast kennis leren leerlingen ook   vaardigheden, zoals plannen, overleggen en computervaardigheden.

Klinkt goed, maar werkt het in de praktijk? Zeker! Inmiddels zijn al 30 scholen in Nederland actief als Geo Future School en scholingsbijeenkomsten voor leraren worden druk bezocht. Natuurlijk zijn er barrières te overwinnen want hoe past Geo Future School in het huidige schoolsysteem? De grootste vragen zijn: waar haal je de tijd vandaan om als leraar een Geo Future School module te ontwikkelen en hoe past het in het lesrooster? Op sommige scholen hebben docenten van verschillende vakken met hun schoolleiding overlegd om tot aparte Geo Future School uren te komen, anderen gebruiken projectdagen voor een Geo Future School module. Essentieel is dat leraren samenwerken aan de opbouw en uitvoering. Hulp wordt geboden door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap. Dat organiseert speciale trainingen om leraren te helpen dit toekomstgerichte onderwijs te realiseren. Wie meedoet krijgt toegang tot het lesmateriaal van andere scholen.

Uitgebreid onderzoek naar de leereffecten van Geo Future School is er nog niet, daarvoor is het te nieuw. Maar docenten vertellen in bijeenkomsten enthousiast over de projecten waaraan hun leerlingen met veel inzet en plezier werken. “Afgelopen schooljaar maakten we voor 3 mavo een module over geopolitiek, die aansluit bij het schoolexamenthema grensconflicten”’, vertelt Bram Hamburger, aardrijkskundedocent van het Gerrit Rietveld College te Utrecht. “Toen we onze eerste ideeën met collega’s van geschiedenis en maatschappijleer bespraken waren ze snel enthousiast om mee te doen”.

Als kennis vanuit verschillende dimensies leerlingen helpt beter ter te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit en hoe mensen in die wereld met elkaar omgaan is leren de moeite meer dan waard. ‘Powerful knowledge’ noemen sommigen dat. Driedimensionaal leren denken zou je ook kunnen zeggen: mens en natuur, dichtbij en veraf,  met elkaar verbonden. Niet altijd even gemakkelijk maar wel zeer noodzakelijk.

Joop van der Schee, emeritus hoogleraar onderwijsgeografie VU