Signalement – januari 2020

In de rubriek Signalement bespreken we vakdidactisch onderzoek van elders. Alderik Visser trapt af met een signalement van twee Duitse tijdschriften.

Nog in de jaren 1990 zagen docenten van de Universiteit Utrecht, althans bij geschiedenis en bij pedagogiek, er geen been in om Duitse boeken op de verplichte leeslijst te zetten. Anno nu lijkt dat, behalve misschien op een enkele theologische opleiding, vrijwel ondenkbaar. Van de ‘verengelsing’ van het onderwijs kun je van alles vinden, de facto sluit zij het (vakdidactisch) onderzoek in Nederland af van discussies en ontwikkelingen die letterlijk op een steenworp afstand plaatsvinden.

Geschiedenis in Wetenschap en Onderwijs
Sinds 70 jaar al verschijnt in Duitsland Geschichte in Wissenschaft und Unterricht (GWU), een blad dat het midden houdt tussen een vakblad voor docenten – van Gymnasia –  en een wetenschappelijk tijdschrift. Elke twee maanden laten vakwetenschappers, vakdidactici, schoolboekvorsers en ook docenten hun licht schijnen op een bepaald thema dat voor het geschiedenisonderwijs relevant is en/of recenseren relevante nieuwe titels. Dat doen ze uitermate serieus en gedetailleerd, geregeld ook in hele lange artikelen; zonder plaatjes en met een Duitse hoeveelheid voetnoten is GWU al met al niet bijzonder laagdrempelig. Toch loont het geregeld de moeite om die horde wel te nemen.

Geschiedsmythologie
In het tweede nummer van 2019, bijvoorbeeld, vegen verschillende (groepen) auteurs gefundeerd de vloer aan met een aantal thema’s en beelden die ook in het Nederlandse geschiedenisonderwijs c.q. in het geschiedeniscurriculum een iconische status hebben. Zo was het leenstelsel niet, zoals dat in schoolboeken wordt gerepresenteerd, een hiërarchische piramide. Sterker nog: ‘het’ leenstelsel was zo complex en lokaal zo divers, dat het helemaal niet als zodanig bestond. Begrippen als ‘leenstelsel’, ‘vazallen’ en ‘feodaliteit’ zouden daarom uit de boeken en de leerplannen moeten.  “In plaats van gelaagdheden en ambivalenties waar te nemen, stereotypen te deconstrueren en het schijnbaar vanzelfsprekende vloeibaar te maken, lijkt het geschiedenisonderwijs wat de Middeleeuwen betreft tevreden te zijn met eindeloos gecolporteerd half-weten en onkunde” (S. 136 – 148).

Een andere bekende figuur waarvoor dat geldt is de transatlantische slavenhandel, waarvan het welbekende plaatje niet alleen in Nederland, maar ook in Duitsland en Oostenrijk in alle schoolboeken te vinden is. Dat plaatje doet niet alleen de werkelijkheid van de handel in die periode geweld aan (er bestónd geen driehoek), maar transporteert bewust dan wel onbewust mythen en stereotypen over Afrika en Afrikanen, alsmede over mannen en vrouwen (S 149 – 164)). Meer specifiek Duits, maar niettemin ook in Nederlandse (school)boeken wel aan te wijzen, is de a-historische neiging om de Republiek van Weimar voor te stellen als ‘gedoemd ten onder te gaan.’ (S. 165 – 177). Het ‘mythische’ karakter van veel historische vanzelfsprekendheden is ook in de Nederlandse Kleio af en toe wel aan de orde. De gedegenheid en waarmee auteurs in de GWU ze aan de orde stellen, maakt het voor de geschieddidactici niettemin zinvol om af en toe toch ook eens het Duitse vakblad erbij te nemen.

Tijdschrift voor Didactiek van de Maatschappijwetenschappen
In 10 van de 16 Duitse bondsstaten en in de Duitstalige Kantons van Zwitserland worden de mens- en maatschappijvakken in het po en in de onderbouw van het vo tegenwoordig geïntegreerd aangeboden. Daarbij maakt het per staat én per school uit welke vakken daarbij betrokken zijn, en in welke mate er geïntegreerd mag of moet. Niet zonder reden bestaat daarom sinds 2010 het Zeitschrift für die Didaktik der Gesellschafswissenschaften (ZDG), een peer reviewed tijdschrift dat tweemaal per jaar verschijnt, en zich hoofdzakelijk richt op vakdidactici Aardrijkskunde, Economie, Geschiedenis en Maatschappijleer (‘politische Bildung’). Elk nummer kent een aantal wetenschappelijke bijdragen rond een thema waarover lang tevoren al gecommuniceerd is, een aantal theoretische bijdragen, uitwisseling over onderwijspraktijken in VO en HO alsmede de onvermijdelijke boekbesprekingen. Meer Sozial- dan Geisteswissenschaftlich dan het historische GUW, lijkt het Duits van dit tijdschrift op het eerste oog wat toegankelijker, en wordt er veel meer ook verwezen naar internationaal gangbare (lees: Engelse) theorieën en concepten. Niettemin vraagt ook het lezen van ZDG om aandacht en de beheersing van (vak)wetenschappelijk Duits jargon.

Integratie
In Nederland is het niet de overheid die bepaalt of vakken samenwerken of integreren of niet – daar gaan ook in de toekomst ‘gewoon’ de scholen over. In het domein van de MM-vakken komt vakoverstijgend werken c.q. vakkenintegratie  op niet minder dan 40% van de vo-scholen voor, en ontstaan er in den lande ook allerlei nieuwe varianten en combinaties. Relevant voor onderzoek én praktijk lijkt daarom vooral het laatste nummer van het ZGF, over Integrationsmodelle.

Met een scheef oog naar de jongste curricula in Finland introduceert een docent het phenomenon-based-learning als een manier om de verschillende perspectieven die bij de mens- en maatschappijvakken op het spel staan gezamenlijk in te zetten (S. 20 – 39). Een vakdidacticus plaatst daar een sociaaleconomische aanvliegroute naast: door economisch handelen te begrijpen als maatschappelijk handelen kun je ook (vrijwel) alle perspectieven op de samenleving in één les of project met elkaar in verband brengen (S. 40 – 57). Anderen onderzoeken combinaties van Geschiedenis en Maatschappijleer, tweetalig onderwijs (of CLIL)  in de context van sociale wetenschappen, mensenrechten als een ‘hefboom’ voor samenwerking tussen de verschillende mono-vakken en de manieren waarop leerlingen en docenten geïntegreerde lessen in het HBO beleven. Een netwerk van vakdidactici maatschappijvakken dat in 2016 is opgericht presenteert, tenslotte, een competentiemodel voor leraren die een geïntegreerd vak willen (of moeten) geven (S. 159 – 161). Dat lijkt met z’n spreekwoordelijke Duitse Gründlichkeit  nogal veel te vragen van docenten (al dan niet in opleiding), maar biedt wel goede aanknopingspunten om verder na te denken / te onderzoeken, wat we eigenlijk verlangen van docenten die in het kader van MM-vakinhouden meten kennen en vakdidactieken moeten beheersen of ontwikkelen, waar ze op hun opleidingen nooit mee in aanraking zijn gekomen.

Geschichte in Wissenschaft und Unterricht LXX (3/4): Standadthemen des Geschichtsunterrichts revisited
https://www.friedrich-verlag.de/sekundarstufe/gesellschaft/geschichte/geschichte-in-wissenschaft-und-unterricht/

Zeitschrift für Didaktik der Gesellschaftswissenschaften X (I) 2019: Integrationsmodelle
https://zdg.wochenschau-verlag.de/index.htm